GAZA

Het mysterie van het kwaad of Kerstmis 2025

In oktober 2023 kwamen we aan in Elounta op Kreta en gingen eten in het ons vertrouwde restaurant. De restaurateur en zijn vrouw waren net twee dagen eerder teruggekomen uit Israël. We waren blij dat we er op tijd uitgekomen zijn … zeiden ze. Zou het zo’n vaart lopen … dacht ik bij mezelf. Nou, zo’n vaart liep het wél.

Op deze bladzijden heb ik het zelden over politiek. Ik heb er een hekel aan. Maar deze zaak vraagt er toch om. Er zijn zoveel elementen in van geloof, kwaad, filosofie, dat ik wel moet. Bovendien wordt het onderwerp het mysterie van het kwaad, dat voldoende apolitiek is. Eerst zal ik in anekdotische vorm – uitputtend kan het toch niet zijn – het kwaad aan de orde stellen, en vervolgens het antwoord uit de geschiedenis.

António Guterres, de secretaris-generaal van de Verenigde naties, kon wat betreft de Israëlische ambassadeur meteen vertrekken, toen hij had gezegd dat 7 oktober 2023 wél een voorgeschiedenis had. Er is wél ook geweld en onrecht aan vooraf gegaan, wilde hij zeggen.

Hoe vaak hebben we Anthony Blinken niet van een vliegtuigtrap af zien komen zonder dat hij wat bereikte. Dat zo’n mensen zoiets van zichzelf kunnen verdragen. En hij zou toch moeten weten dat hij meer invloed had op de wereldpolitiek als hij leuk is tegen zijn gezin en tegen de melkboer dan wanneer hij vaak van vliegtuigtrappen af komt. 

Netanjahu is een aartsleugenaar, maar hier en daar had hij toch wel gelijk, bijvoorbeeld toen hij zei dat ze in Gaza in de couveuse al bij Hamas waren. Dat is natuurlijk zo, want Hamassers zijn geen mensen, maar een idee. Hoe erger de Israëli’s tekeer gaan des te groter wordt Hamas. Kwaad met kwaad bestrijden voedt het kwaad. Haat met haat bestrijden wakkert de haat aan. Mirabile dictu is Netanjahu dus een grote sponsor van Hamas.

Eén van de vrijgelaten gijzelaars kuste zijn Hamas-bewakers ten afscheid. Het Stockholmsyndroom werd meteen gezegd, want dat kon niet. En het beeld werd nooit meer vertoond, want het beschadigde ons beeld van het kwaad.

Gaza leert ons de impotentie van pers en politiek kennen en zo hoort het ook, want zo zit de wereld in elkaar. Lev Tolstoj bracht het in oorlog en vrede. Politiek bepaalt niet de geschiedenis en de pers nog minder. Als de geschiedenis een Hitler nodig heeft vind je er drie in een straat. En als Versailles niet was gedomineerd door haat, democratisch gesteund door het karma van miljoenen mensen, was er nooit een Hitler gekomen. Karma is altijd genadeloos democratisch. Hoe je zelf bent tegenover je meest nabije medemens vertegenwoordigt meer macht dan Donald Trump die toch doorgaat voor de machtigste man ter wereld.

En het karma komt vaak slecht uit. Toen in Canadese katholieke tehuizen Indiaanse kinderen met de honderden vroegtijdig gestorven waren in de negentiende eeuw was het voorpaginanieuws. Zodra men zich echter realiseerde dat de kinderen daar waren omdat alleen de kerk de gelegenheid had om ze te huisvesten en ze kapot waren gegaan aan de ontworteling en de heimwee heeft men koningin Victoria nog wel van de sokkel gehaald ergens in Canada, maar ook bedacht dat de hele Westerse wereld vond dat die Indianen gedomesticeerd moesten worden. Toen hoorde je er niet veel meer van. Zoiets behoort ook bij het mysterie van het kwaad.

Volgens het Aristotelisch hylemorfisme moet je onderscheid maken tussen vorm en inhoud. Dat is de fout die de Duitsers nu maken. Ze verwarren vorm met inhoud. Bijvoorbeeld de Duitsers vergasten bij de Endlösung de Joden en nu doen ze hetzelfde bij de Palestijnen, in een veel lichtere vorm weliswaar, maar de pers is er toch voor gekneveld, voor zover haar zelfcensuur niet al genoeg doet. Ze zien de overeenkomst niet. De vorm is hetzelfde, alleen gaat het om een ander volk. De inhoud is antisemitisme, en dat kan probleemloos worden overgezet naar Palestijnenhaat. Het gaat om het kwaad als abstractum. 

Zo hoog is de verwarring opgelopen dat het woord antisemiet niet vaak meer valt, want langzaam aan beseft men dat het om de inhoud niet meer gaat, maar om de vorm en de vorm is inderdaad het kwaad als abstractum. De inhoud kan veranderen, maar de vorm niet. Als abstractum weliswaar inderdaad, want de fantasie van de duivel is grenzeloos. Dat zien we wel bij Job, de rechtvaardige, die onbeschrijfelijke gruwelijkheden overkomt. En dat met toestemming van God.

Het was toch zo dat als je zei dat je een antisemiet was, dat je een antisemiet was en als je zei dat er geen was dat je toch een antisemiet was. Discussies over de inhoud zijn daarom vaak vruchteloos. We zien het nu in de Midden-Oosten oorlog. Je hoeft je niet druk te maken over analyses, commentaren, retorica, als je maar ziet dat het gaat om het kwaad. Je hoeft je niet druk te maken over de inhoud, want die waait met de wind mee. Zo was het ook in Engeland. De protestorganisatie vanwege Gaza wordt in zijn geheel verboden, omdat enkelen van hen vliegtuigmotoren op een militaire basis bespoten hebben met rode verf. Want kritiek op de oorlog in Gaza is antisemitisme, niet kritiek op het kwaad. Maar het is juist andersom.

Men kan dus vorm en inhoud niet onderscheiden. Het is voor mij geen enkel filosofisch probleem in de slachtoffers van toen de monsters van nu te zien. En andersom. Dat hoort nu eenmaal bij het mysterie van het kwaad. En het kwaad in een mens erft niet over en het goede ook niet. Voor mijn oma was oorlog het toppunt van het kwaad. Dat overkwam je. Ze hield zich nooit bezig met de oorzaak. Ze probeerde het zelf goed te doen. Meer kon ze niet, maar dat was wél een machtig wapen. Ik weet zeker dat ze nooit één anti-Joodse gedachte heeft gehad, maar ze had wél een zintuig voor het kwaad.

Ik heb het vaker verteld maar die Duitse oma had aan één beeld genoeg. Ze had geen krant, mogelijk wel een radio, maar toen ze in haar geboortedorp jongens, normale mensen die zij goed kende, bij de Jood de winkelruiten zag ingooien, waarschijnlijk in 1938, zette zij bij thuiskomst haar boodschappentas op tafel en zei … es jibt Krieg. Ze had het allemaal al eens meegemaakt in de Eerste Wereldoorlog toen haar man omkwam op de slagvelden van Noord-Frankrijk, terwijl de pers schreef … im Westen nichts neues. Hij was naar de oorlog vertrokken, nadat hij een foto had laten maken in een sjiek uniform – ik heb ze nog -, want hij ging immers naar het Schützenfest, zo schreven de kranten. Bij een verlof zei hij thuis dat het toch geen Schützenfest was en op 1 mei 1917 is hij gesneuveld. Kopfschuss zegt het doodsprentje. 

Oorlogen baren oorlogen. En vrede baart vrede. In de twintigste eeuw zijn er geen oorlogen ontstaan door het geloof. De Eerste en Tweede wereldoorlog, Pol Pot in Cambodja, Vietnam etc. Zelfs Noord-Ierland was economie. Ze zijn ontstaan door wraak en haat, vaak door democratie, terwijl iedereen zegt dat oorlogen ontstaan door het geloof. Dat is het onverwoestbare narratief dat nergens op is gebaseerd. Termen als narratief en spin en framen staan trouwens voor verschijnselen bij mensen die gestudeerd hebben voor liegen. Voor hoe je een democratie moet regisseren.

In onze tijd is het gevaarlijk te menen geïnformeerd te zijn, want we zijn niet geïnformeerd. Ik volg de pers niet echt, want op de een gegeven ogenblik zegt iedereen over hetzelfde hetzelfde. Pers en politiek weten hoe ze de democratie moeten bespelen en tegenstellingen die er wél lijken te bestaan zijn gecreëerd en meestal irrelevant, terwijl grote zaken in kindertaal worden gepresenteerd en zodoende geen echte informatie geven en meestal nog ideologisch gekleurd zijn ook. 

De politiek en de pers houden in de gaten welke wagen rijdt en springen daar dan op, zoals dat laatst gebeurde met de erkenning van de Palestijnse staat. Over Gaza zegt iedereen hetzelfde en de mensen kopen zich de informatie in die ze willen horen. En in het klein, het ontzeggen van de toegang tot Nederland van Itamar Ben Givr en Bezalel Smotrich is de hypocrisie ten top. Multatuli is er niets bij. Het spel van pers en politiek is irrelevant en hoe zogenaamd democratischer des te erger.

Het is dus gevaarlijk echt geïnformeerd te zijn, want dan wordt de verantwoordelijkheid groter. En het wir haben es nicht gewusst nog navranter. En zo werd de laatste tijd de term complicit geboren voor als je zwijgt terwijl je beter weet. 

Wat brengt televisie eigenlijk over? Alleen beeld. Geen angst, depressie, stank, honger, dorst, ontworteling, wanhoop, heimwee, horror, hitte, vocht, uitputting, slapeloosheid, paniek. Liever dat God me komt halen dat dit nog langer te verdragen … zei een oude man in Gaza. Je kunt aan het beeld wennen, maar nooit weten wat er werkelijk aan de hand is. Het lijkt erop dat in Gaza die beelden allemaal niets hebben uitgehaald. Ik vraag me wel eens af of meer beeld uit de Tweede wereldoorlog iets had uitgemaakt. De vraag stellen is haar al beantwoorden. In Treblinka was er een omhaagde weg met prikkeldraad naar de deur van de gaskamer. De Himmelweg is hij later genoemd. Daar stonden mensen in rijen van vijf te wachten, reeds ontkleed. Ook lag er veel ontlasting op de grond, ook in rijen van vijf. Dat deed me denken aan die vrouw in trainingspak die door Hamas werd weggevoerd, duidelijk met de broek vol. Zij is vaker in beeld geweest. Daar in Treblinka werden de kinderen door een zijpad, ook omhaagd, weggevoerd, want zij konden lastig worden. Zij kwamen uit bij een groeve waar ze in geschoten werden. Als we op zoek zijn naar het mysterie van het kwaad, dan moeten we ons de vraag stellen: had het wat uitgemaakt als daar camera’s op hadden gestaan zoals nu op Gaza? Nee dus. Zo komen we dus niet verder met het mysterie van het kwaad.

Mijn Marokkaanse boekhouder, Ahmed Essaid, zei al van het begin af aan … ze moeten om de tafel gaan zitten. Absurd en naïef dus van hem. Een lachwekkend gebrek aan inzicht. Alsof dat mogelijk was. Paus Benedictus XV, de paus van de Eerste Wereldoorlog, deed ook voortdurend pacifistische uitspraken en ook hij werd erom uitgelachen. Charlie Chaplin maakte de profetische film the great dictator. Ze eindigt echter pacifistisch. In de communistenhetze na de oorlog is hij hierom moeten vertrekken uit de Verenigde Staten en is in Zwitserland gestorven. Je hoort niets van de paus … hoor je veel tegenwoordig. Dat komt omdat hij alleen maar bidt voor Gaza, iedere zondag tijdens het Angelus bijvoorbeeld. Maar zo komen we misschien wél dichter bij het mysterie van het kwaad. Want deze mensen hebben allemaal gelijk.

Pius XII zei tijdens de tweede wereldoorlog helemaal niets over de Holocaust en hij legde deze houding na de oorlog ook niet uit. Hij maakte zich daarmee complicit. Vraag me niet naar de voetnoten maar ik heb ze wél. Bijvoorbeeld, ik heb eens twee boeken gelezen, vanuit de bronnen geschreven, eentje dat de paus verdedigde, het andere dat hem beschuldigde. Ik vond het boek dat hem verdedigde nog meer beschadigend dan het boek dat hem beschuldigde.

Terzijde: het is voor Vaticaan altijd een godsgeschenk als zo’n gevoelige zaak wordt gepolemiseerd, de één is vóór de ander tegen tot en met de grootste geleerden en politici toe. Dat kan nooit kloppen en zo komt de waarheid nooit aan het licht. Er zijn er zelfs die Pius heilig willen verklaren maar dat durven ze tot nu toe toch nog niet.

Vanuit mijn beroepsdeformatie hou ik ervan zaken te psychologiseren. Als iemand de plaatsvervanger van Jezus Christus is op aarde – en dat vond Pius XII zichzelf bij uitstek -, had de paus zich op moeten pakken en naar Auschwitz moeten gaan daar zeggen … neem mij maar. Of op zijn minst het Vaticaan tijdelijk verhuizen. Het zou niet de eerste keer zijn. Zoals Paulus VI aangeboden heeft de plaats in te nemen van de ontvoerde en later vermoorde Aldo Moro.

Pius XII was geen dappere man om andere krachttermen uit respect voor het heilige ambt maar achterwege te laten. Of het epitheton dwaas ligt ook vooraan in de mond als je hem zo ziet schrijden als kardinaal op zijn buitenlandse reizen met een grote strik en sleep achterop of als paus met zijn weidse gebaren, ook voor een camera die een paar meter van hem af staat. Een verzachtende omstandigheid is wél dat er toen geen spindokters waren die hem hadden kunnen zeggen dat je zoiets niet zo moet doen. Aandoenlijk is wél dat hij op het einde van zijn leven of per testament vergiffenis heeft gevraagd voor alle dingen die hij fout had gedaan.

Deze woorden, welke ik uitsprak, mij ervan bewust zijnde van mijn onwaardigheid en ontoereikendheid, op het moment dat ik met angst de verkiezing tot paus accepteerde, herhaal ik nu met zelfs grotere rechtvaardiging, omdat ik mij zelfs meer bewust ben van mijn onwaardigheid en ontoereikendheid na tekortkomingen en dwalingen tijdens een lang pontificaat in een zo moeilijk tijdperk. Ik vraag nederig om vergeving van allen, die ik pijn gedaan heb, beschadigd heb of in moeilijkheden heb gebracht door woord of daden.

Dit doet me denken aan Lev Tolstoj, de wonderbaarlijk grootse schrijver en mysticus, die vreselijk heeft moeten lijden voor zijn talenten. Dan zou je toch zeggen… zo is het wel genoeg. Maar hij ging op bezoek bij zijn zusje Marja, een kloosterzuster in het klooster van Optina Pustyn. Hij was op weg naar het zuiden. Achteraf vond dit bezoek plaats een paar dagen vóór zijn dood op het station van Astapovo, waar hij uit moest stappen omdat hij ziek werd … toen heb ik voor de eerste keer christelijke nederigheid bij hem gezien … zei Marja. Na alles wat hij had meegemaakt, toen pas. 

Dit terzijde blijkt achteraf gezien toch ook wel met het mysterie van het kwaad van doen te hebben. Het intellect red je niet. Geen enkel talent of bekwaamheid red je. Tolstoj was wereldberoemd. Na zijn dood werden Tolstoj-kolonies opgericht die volgens zijn principes probeerden te leven. De beeltenis van de Pius XII hing en profil bij miljoenen aan de muur. De mensen aanbaden hem. De hele wereldpers had zich verzameld op het stationnetje van Astapovo om de laatste dagen van Lev Tolstoj te beschrijven. Er is een boek uitgegeven met de tekst van alle telegrammen die de pers naar huis zond. De Russische kerk stuurde op het laatste ogenblik nog een pater om hem in de boezem van de kerk terug te halen. Zij had hem geëxcommuniceerd vanwege zijn kritiek op haar collaboratie met de staat in de aanloop naar de revolutie. Het mysterie van kwaad gaat over wat anders. Dus zo terzijde is dit terzijde niet.

In mijn jeugd werd gezegd dat onze nieuwe instituties in de toekomst rampen zouden kunnen voorkomen. Ik heb het nooit geloofd, hoewel ik enthousiast was over de Verenigde naties, over Kennedy, van wie ik een fan was, het Peace corps etc. Van kinds af aan ben ik geïnteresseerd geweest in Amerika. En ik ben er ook een jaar naar school geweest. Gecombineerd met mijn enthousiasme voor de Verenigde Naties en hun eerste secretarissen-generaal, Trygve Lie, Dag Hammrskjöld, Oe Thant. Toch verbaast het failliet van deze instituties tegenwoordig me niets, want het mysterie van het kwaad gaat over heel iets anders. 

Als je Amerikaanse politiek wil begrijpen dan moet je beseffen dat de machtigste man ter wereld niets te vertellen heeft. Dit is een absolute voorwaarde want anders snap je er niets van. Hij kan een klein beetje draaien aan de knoppen van de economie. De Amerikaanse president wordt immers afgerekend aan de benzinepomp, en dan nog onafhankelijk van zijn prestaties aldaar. En in de buitenlandse politiek kan hij letterlijk doen wat hij wil. Het valt me van Trump een beetje tegen dat hij dit niet lijkt te beseffen, hoewel hij zich nu terecht vreselijk opwindt over de olietoevoer. Dit geldt voor alle vormen van politiek, maar de Amerikaanse interesseert me vooral omdat ik hem dus van nabij heb meegemaakt. Al hun oorlogen hebben ze verloren of ze hebben de zaak zodanig op stelten gezet dat je er met geen mogelijkheid iets goeds over kunt zeggen, Vietnam, Korea, Afghanistan, Irak, Libië, Cuba, behalve een of andere graspol in de Caraïbische zee waar maar een paar mensen wonen, Grenada. Afghaanse vluchtelingen hebben me verteld dat de Amerikanen daar intens gehaat werden, omdat het winnen van hearts and minds zover van de waarheid af stond. Ze schoten iedere herder achter zijn kudde weg, omdat hij wel van de Taliban moest zijn. Het enige waar Trump zich dus op dit ogenblik druk over moet maken is de benzineprijs. Dat hij niets te vertellen heeft, dat moet hij nog leren.

Reagan en Eisenhower begrepen dat bijvoorbeeld wél. Reagan sprak eerst over het evil empire, daarna ging hij Sovjet-moppen vertellen en even later zat hij met Gorbatsjov op IJsland vrede te stichten. Hij had een goed instinct voor de wagen die loopt. En verder heeft hij de parade bij het bezoek van een buitenlands staatshoofd verfraaid. Dat is ook al heel wat. Van Donald Trump valt me dus een beetje tegen dat hij dit instinct niet lijkt te hebben. Hij stopt vele oorlogen, redt miljoenen mensenlevens, hoewel ik ook wel wat ruimte wil laten voor zijn exotische retorica als onderdeel van zijn dealmaking.

De oud generaal-overste van de orde der Teatijnen, Valentin Arteaga, iemand uit Spanje, la Mancha, nu achteraan in de tachtig, die ik af en toe nog zie, vertelde een anekdote uit de Spaanse burgeroorlog. Later hoorde ik dat zijn eigen vader ook is omgekomen in die strijd. Het ging tussen de katholieken en de linksen. Deze leefden vóór de oorlog zij aan zij, als buren vaak, vreedzaam. Na de oorlog leefden ze als buren ook weer zij aan zij, vreedzaam, alsof er niets was gebeurd. Velen hadden ondertussen wél familieleden en vrienden verloren. Dit moet ook iets te maken hebben met het mysterie van het kwaad. 

Eerst het vraagstuk van de theodicee dan maar. Hoe kan God toestaan dat er zoveel slechts in de wereld gebeurd? Hoe kan hij toestaan dat het kwaad er is? Het antwoord is aan één kant eenvouding. Als God niet bestaat heb je niets te klagen. Als hij wél bestaat heeft hij de mens vrijheid gegeven, – anders was de schepping niet nodig geweest -. de vrijheid om vandaag nog van de wereld een hel te maken of een paradijs. God is de enige bron van vrijheid voor de mens, want nog nooit is een geleerde of filosoof in staat geweest om de vrijheid van de mens aannemelijk te maken zonder God. 

Het meest komische voorbeeld is wel Immanuel Kant die in zijn onmogelijk dikke boek – Kritik der reinen Vernunft – over de vrijheid van de mens tot niets anders komt dan dat het een categorisch imperatief is. Het moet wel zo zijn. Iedereen voelt het aan. Verder komt een filosoof niet. Nee, de vrijheid komt van God. En de schepping is het strijdtoneel van het bestaan. Zonder vrijheid was ze niet nodig geweest. Ook Jezus gaat uit van de vrijheid van de mens vanwege de mogelijkheid tot overgave aan Hem. Je geloof heeft je gered … zegt hij vaker. Maar in die keus is de mens vrij.

Nee, ook aan de wetenschap of geleerdheid heb je niet veel. Een psychiatrische patiënt met wie ik het vaker had over het antwoord van het geloof op zijn moeilijkheden vroeg aan zijn psychiater of zo’n benadering wel mocht en die antwoordde daarop … als je er maar niet nog gekker van wordt. Dan mocht het. Zo staat de Westerse wetenschap tegenover het geloof en daar schiet je dus niet veel mee op

Heeft dan niemand iets te zeggen in onze wereld, in de schepping? Is er dan niets in onze gewone wereld wat verschil uitmaakt? Jawel er zijn er wél, bijvoorbeeld de ouders die ik net noemde. Maar ook de lijdende mens in het algemeen. Die heeft ook een enorme invloed. Dan ontsnappen we niet aan de wet van het karma. Als veel mensen het goede doen in hun eigen kleine omgeving dan gaat het goed in de wereld. Dat is een ijzeren wet. En als dat niet zo is, krijg je de profeten en de heiligen, de martelaren, want die hebben wél meer in te brengen. Die kunnen de geschiedenis op zijn kop zetten. Die hebben wél invloed en die genezen ons van cynisme en nihilisme. In de dagelijkse mis is er veel rood in de kerk en dan is er weer een feest van een martelaar, een bloedgetuige. 

Toch blijft er wel wat over van de theodicee. Waarom is er het lijden van onschuldigen? Die kinderen in Gaza, een kind dat sterft aan leukemie? Soms laat ik in dit soort vragen ruimte voor de mysteriën Gods. Sommige zaken begrijpen we gewoon niet. Hoewel ik soms bij ouders in Gaza een soort overgave aan Gods wil zie, die mij met stomheid slaat. Insjallah hoor je vaak. De lijdende mens is een autoriteit en een fabelachtig machtsblok. Of ik sta soms versteld over hoe ouders omgaan met aan ziekte stervende kinderen. Een wonder dus dat ik niet begrijp en dat laat ik dan maar zo, hoe flauw en slap dat ook moge klinken.

In alle godsdiensten worden we individueel aangesproken, ook door Jezus. Waar is dan de plaats voor het collectieve karma, waar ik zomaar van uit ga? Het bestaat wél en het is eigenlijk een onderdeel van de theodicee. Waarom moeten onschuldigen lijden onder rampen, zoals oorlogen? Toch zijn er wel voorbeelden van collectief karma in de Bijbel te vinden, bijvoorbeeld Sodom en Gomorra, maar ook de weeklacht over Jeruzalem in de kruisweg van Jezus … Jezus keerde zich tot hen en sprak … Dochters van Jeruzalem, weent niet over Mij, maar weent over uzelf en uw kinderen. Weet dat er een tijd zal komen waarop men zeggen zal: ’gelukkig de onvruchtbaren. wier schoot niet heeft gebaard en wier borst geen kind heeft gevoed. Dan zal men tot de bergen zeggen: ‘valt op ons, en tot de heuvels: bedekt ons.’ (Lucas 23, 28-31).

Jona is een mooie uitzondering. Ninivé wordt gespaard als er ook maar één rechtvaardige over is. Volgeling van Jezus zijn komt vaak neer op voor rechters gesleept worden, breuken in familie, teken van tegenspraak zijn. 240 Miljoen Christenen worden op dit moment vervolgd. Collectief karma bestaat dus wél, maar dat maakt het vraagstuk van de theodicee nog groter. Om nog maar te zwijgen over de Holocaust, het grootste raadsel omtrent de theodicee van onze tijd.

Het kwaad komt alleen op uitnodiging. Zo vrij zijn we. Het … verlos ons van het kwade … in het Onze Vader slaat erop dat we voor de verleiding van het kwaad niet zullen bezwijken, bijvoorbeeld dat we iets door geweld of oorlog zouden willen oplossen. De huidige paus zegt … geweld is nooit een oplossing… Het kwaad is bovendien van een andere filosofische categorie dan het goede. Een inferieure categorie, niet alleen een totaal andere, maar ook een inferieure. God zei al tegen de duivel, toen die Job tot het uiterste wilde beproeven – en dat moest hij Hem eerst dus komen vragen – … je kunt alles met hem uithalen maar je mag hem niet dood maken. Teresa van Avila was tenslotte niet meer bang voor de duivel. Voor de zekerheid had ze op haar reizen wél altijd een emmer wijwater bij zich, want daar kan de duivel, de vijand van alle goeds, die altijd zoekt wie te verslinden, niet tegen. Ze lachte hem uit. Een kruisteken helpt even, maar wijwater is beter. Het kwaad heeft nooit het laatste woord. Het kwaad verliest altijd. Bommen op Gaza zijn bommen op degene die ze gooit. 

De wet van het karma, teveel persoonlijk kwaad bij elkaar, dan gebeurt er wat slechts. Maar als iedereen vrede wil, dan komt er nu ook vrede in het Midden-Oosten zonder dat iemand het kan tegenhouden. Onvermijdelijk. Hoe gek dit nu ook klinkt in maart 2026. Ik heb iedere dag een rozenkrans gebeden voor Gaza zoals zoveel mensen iets gedaan hebben voor Gaza tot en met hongerstaking toe, want als er veel mensen het goede willen dan verliest het kwaad het altijd.

Leidt dit alles dan tot het totale, abgrundtiefe cynisme, het cultuurpessimisme ten top? Dat mag niet waar zijn. Ik pleeg te zeggen dat ik ongeneeslijk katholiek ben. Dus van daaruit moet ook iets te zeggen zijn over het mysterie van het kwaad. Wat zou Jezus hebben gezegd? 

In de kerstnacht lezen we bij Jesaja …het volk dat ronddwaalt in het duister ziet dan een helder licht … De komst van Jezus bevrijdt ons van het mysterie van het kwaad, bevrijdt ons van zinloos lijden. Ontwart voor ons de knoop van het bestaan. Leert ons wat vreugde is en hoop, en echt geluk en wat zalig betekent in de zaligsprekingen. Er zijn niet genoeg woorden te vinden die ook maar aanduiden wat Kerstmis betekent. Je hebt er een heel leven voor nodig en dan nog krijgen we in het paradijs pas het antwoord. Jezus zal alle tranen van onze ogen afwissen … staat in de Apokalyps. Hoe kan dat? Of zoals het Nirvana wordt beschreven bij de Hindoe. Niet … de druppel gaat op in de oceaan, maar de oceaan gaat op in de druppel. Wat betekent dat?

Maar het is wél een blijde boodschap voor alle mensen van goede wil. Het is een aanbod van liefde, want God is liefde, zoals Johannes zegt. We hebben de vrijheid om het aan te nemen of niet. En er bestaat geen onderscheid tussen de mensen. De arme herders in de kou van de velden van Efrata zullen zich in hun ontberingen toch wel eens hebben afgevraagd wat de zin van hun leven was. En de wijzen uit het Oosten, die met al hun geleerdheid nog niets waren opgeschoten, gingen de ster van Bethlehem na, vager en onzekerder kan het niet. Zij gingen op zoek naar het antwoord op het leven en dat vonden ze in Bethlehem bij de blikseminslag in de geschiedenis, die zij nooit hadden kunnen voorzien. 

Dus de boodschap is er voor alle mensen van goede wil, zonder onderscheid, van herder tot wijze. Er bestaan geen Übermenschen, geen Untermenschen en geen beloofd land, tenzij hetwelk aan ons allemaal is beloofd. En Jezus zegt dat als we niet worden deze kleinen hier kunnen we het Koninkrijk der hemelen niet binnengaan oftewel we kunnen het antwoord op de vraag naar het leven niet vinden.

Nee, het hoge woord moet er toch uit, zoals Johannes inderdaad zegt … God is liefde. De boodschap van Jezus dringt door alles heen en is onoverwinnelijk. Dit is de stralende zon aan het einde van de tunnel, dat het goede altijd overwint want van liefde is de wereld gemaakt, tot in de ontologie toe. Dus de liefde is reëler als basis van de werkelijkheid dan de atomen met het niets ertussen. Het kwade is een andere categorie die altijd verliest. In het genoemde kerstepistel moeten we van de pastoor een paar verzen overslaan. Dat vind ik jammer want ze gaan over het lot van het kwaad, want het kwaad kan niet tegen Kerstmis op … want alle dreunend stampende laarzen en met bloed doordrenkte mantels worden verbrand en verteerd door het vuur … (Jesaja 9,4). Dit is het lot van het kwaad met Kerstmis. Altijd, want een andere weg als die van Jezus is er niet. Het gaat om de eigen goede wil waar we met Kerstmis op worden aangesproken. We hoeven alleen maar “ja” te zeggen.

Draag mij als een zegel op uw hart, als een zegel aan uw arm:
Want sterk als de dood is de liefde,
Met de onverbiddelijkheid van het dodenrijk sluit zij ieder ander buiten.
Haar vonken zijn bliksemschichten, vlammen van Jahwe
Geen stortvloed van water kan de liefde blussen,
Geen rivier spoelt haar weg.
Al bood iemand al wat hij bezit voor de liefde,
Met verachting zou men hem afwijzen.

( Hooglied 8,6-7 Willibrordvertaling)