Magnifica Humanitas

I . Geloven en weten.

In de encycliek van de paus, Magnifica Humanitas, wordt het geloof voorondersteld. De paus hoeft het niet uit te leggen. Jezus zei al tegen Thomas … zalig zij die niet zien en toch geloven, toen Thomas zijn handen in zijn wonden kon leggen. Op het geloof komt het aan. De Middeleeuwse godsbewijzen zijn allemaal ongeldig, behalve misschien het ontologische, alleen dat is nauwelijks te begrijpen. Mensen zeggen … kijk eens naar de natuur, daar moet toch een God achter zitten. Maar toch … het kan allemaal toeval zijn. Zoals de beroemde Protestantse theoloog, Karl Barth, zei … het geloof komt … senkrecht von oben.

De Heilige Anselmus van Canterbury zei nooit … eerst zien en dan geloven… want dan is de hond in de pot. Zoals wij zeggen … meten is weten. Dat is een doodzonde in de kenleer, want dan veronachtzaam je alles wat ten grondslag ligt aan het menselijke kennen en dus ook aan het meten. Je denkt er niet eens over na. Anselmus zei daarentegen … credo ut intelligam … ik geloof opdat ik begrijp. Ik geloof en dan mag ik hopen werkelijk iets te weten, maar het geloof komt eerst.

En jammer genoeg hebben we het hier niet over de giganten uit de geschiedenis, Nee, wat Jezus zegt geldt voor ons allemaal. Die tour de force moeten we allemaal maken, in vrijheid weliswaar, er zit geen dwang achter. Maar dat huzarenstuk kunnen we allemaal volbrengen.

De godsdienstcritici uit de negentiende eeuw, zoals Marx, Nietzsche, Feuerbach, ze zeiden allemaal hetzelfde … godsdienst is opium voor het volk. Feuerbach zei … omdat anders het leven niet te leven valt, bedenkt de mens zich God. Het projectieverwijt van Feuerbach. Iemand die wil geloven moet eerst door de vuurbeek van Feuerbach. De vrijheid van die beslissing is absoluut. Ze komt voort uit het geloof zelf, want dat is de enige bron van vrijheid. En omgekeerd, als er geen vrijheid is, bestaat er geen geloof en ook geen kerk. Dan heb je een sekte. Het is een Aristotelisch één op één. Hoe vaak zegt Jezus niet … je geloof heeft je gered, zoals tegen de blindgeborene of de vrouw die aan bloedvloeiingen leed. Wie gelooft nu dat alleen het aanraken van de zoom van zijn kleed haar zou redden, maar zij heeft in het onmogelijke geloofd. Dat rekent Jezus haar aan. Met zijn eigen woorden … als je tegen deze berg zegt … hef U op en stort U in zee en als je in je hart niet twijfelt, dan gebeurt het (Markus 11:23).

Zoals de Islam zegt … ben niet te verlegen om te vragen. Vraag veel. Geloof in het onmogelijke. Dat is haast onmogelijk en toch hebben wij die keus. Geloof dat je het al verkregen hebt en dan krijg je het. Maar dat is voor de mens haast niet te verteren. Daarom heeft hij altijd gezocht naar … eerst zien en dan geloven. Dat lijkt een houvast onderweg, maar is het niet. De mens wilde altijd iets weten zodat hij kon geloven, maar het is allemaal uitgelopen op niets. De geschiedenis is er vol van, de rij is eindeloos, de Manicheeërs, de Bogomilen, de theosofen, de antroposofen, de Katharen. Al die sekten. Gnostiek is de verzamelnaam. Ik weet wat en daarom moet je mij maar geloven. Jezus zelf voorspelt schijnchristussen en valse profeten. Nee, eerst zien en dan geloven… is fataal. Meten is weten ligt binnen de cultuur, binnen de mythe, binnen de tijd, maar geen stap daarbuiten. Er is geen kale objectiviteit. Ik heb een twaalfdelige enorm dikke medische encyclopedie in het Duits uit de dertiger jaren – de Duitsers zijn in staat dát nog een Leitfaden te noemen – en je kunt er niets meer mee. Het zou wel eens interessant kunnen zijn de gnostieke elementen te onderzoeken in het meten is weten, in onze cultuur. Het zal de doodsschrik opleveren. Nee, er helpt geen lieve moederen aan, het is … wie niet gelooft weet niets.

II De getuigen van Jehova en de Pius X beweging

Dit hoofdstuk hoort bij geloven en weten. De getuigen van Jehova zijn goede mensen. Het verdient bewondering dat zij langs de deuren gaan om het geloof te verkondigen, terwijl ze meestal worden weggejaagd. In de oorlog zijn er in concentratiekampen omgekomen. Toch vormen ze een klassiek voorbeeld van het probleem geloven en weten. 

Zij horen bij de talloze mensen uit de geschiedenis die menen iets te weten. En dat maakt het probleem van het geloven minder, waardoor de haast onmogelijke tour de force van het kale geloof wordt afgezwakt, terwijl Jezus dus zegt … zalig zij die niet zien en toch geloven. Bij de getuigen van Jehova staat het allemaal in de Bijbel. Dat is hun bron. Bij de Pius X beweging is dat de katholieke traditie. Ik neem deze twee voorbeelden omdat bij menige sekte de geloofsinhoud verzonnen is, de volgelingen zijn robotten zonder vrijheid en dan valt er niet veel te filosoferen.

Bij andere groeperingen heb je guru’s. Een geestelijk leider in de katholieke wereld – profeten en heiligen – wordt met de dag nederiger want hij begrijpt niet waar hij het aan verdiend heeft. Afschuwelijke en voor de gewone mens niet te begrijpen crises hebben ze doorgemaakt, maar toch zouden ze die niet hebben willen missen voor wat ze ervoor terug kregen. Teresa van Avila ziet niet, hoe op zo’n mesthoop – zijzelf – nog zo’n mooie bloem kon groeien. Later zag ze in … God wordt nooit moe van het vergeven maar jij wél van het zondigen. Voor iemand die zich inbeeldt een dokter te zijn, ook van dit soort zaken, zoals ik, is het symptoom van een leider die negentig Rolls Royces nodig heeft om vooruit te komen pathognomonisch, dat wil zeggen dat je niet verder na hoeft te denken over wat zo iemand mankeert. De Maharishi zat bij zijn uitvaart dood op een stoel op een grote wagen.

Maar voor de getuigen van Jehova staat het dus allemaal in de Bijbel. Er staat natuurlijk veel in de Bijbel maar je moet wél je verstand erbij blijven gebruiken, want het verstand is een wezenlijk onderdeel van de schepping. Word als een kind … zegt Jezus, maar ons verstand moet ons toch zeggen dat we geen kindsoldaten moeten maken en ze navolgen. En dat bedoelt Jezus ook niet. 

In de loop van de geschiedenis zijn er vele varianten ontstaan over hoe je de Bijbel moet lezen – en die zijn mooi en afdoende- , terwijl de Jehova getuigen uit de Bijbel halen wat ze bevalt. Zij gebruiken de Bijbel als kookboek. Wat lekker is houden ze erin en wat niet zo lekker is, dat komt niet in de ringband en er wordt niet meer over gepraat.

Dat doet mij denken aan een geval, lang geleden, van een jongen die in het ziekenhuis kwam omdat hij nierbekkentjes vol met vers bloed spuwde. Meer dan een kwart van zijn bloed was hij al kwijt. Toen hebben wij aan de Officier van Justitie gevraagd de ouders met spoed uit de ouderlijke macht te ontzetten om toch bloed te kunnen geven, want de ouders hielden voet bij stuk. En de kwestie is nog steeds actueel want een Jehova getuige die ik laatst enige malen heb ontmoet wees me meteen de betreffende bijbelplaats aan op een toon van … zie je wel …

Dus je kunt de Bijbel niet als kookboek gebruiken. Twee voorbeelden. De schanddaad te Gibea en Lot. De schanddaad te Gibea, populair bij feministische theologen, gaat over de man die zijn bijvrouw – ze was, geloof ik, vreemd gegaan – ’s nachts op de stoep liet sterven, ze vervolgens in stukken sneed en die opstuurde naar de twaalf stammen van Israël ( Rechters 19 ).

En Lot kreeg bezoek van engelen die hij bij zich thuis ontving. De mannen van Sodom liepen te hoop bij zijn huis en wilden omgang met hen hebben. Toen zei Lot tegen hen en ik citeer maar letterlijk … luister eens: ik heb twee dochters, die nog nooit bij een man zijn geweest. Die wil ik wel naar buiten brengen. Dan kunnen jullie met haar (hen) doen wat je wilt … (Gen. 19:8). Als je de schanddaad van Gibea en Lot aan de orde stelt bij de getuigen van Jehova, dan gaat het gesprek onverstoorbaar over in een monoloog over iets heel anders. Twee voorbeelden dus, en in geen enkel boek wordt er zoveel gemoord als in de Bijbel. Je kunt hem dus niet als kookboek gebruiken, zoals Netanjahu deed met zijn Amalek-opmerking, die volgens hem bijbels legitimeerde dat iedere Palestijn wordt vermoord.

Verder denken de Jehova getuigen, dat alle niet Jehova-getuigen onder invloed staan van de Satan, maar dat zal ik maar als een ludieke garnering beschouwen, als de kers op hun taart, want anders was natuurlijk niet met hen om te gaan.

De getuigen van Jehova weten ook sinds 1914 dat de wereld vergaat en wanneer. Bovendien dat een onderdeel van de hemel de aarde zelf zal zijn als aards paradijs. In plaats van zich bezig te houden met de vraag wanneer de aarde vergaat of met de inrichting van de hemel, inhoudende het aards paradijs, zouden ze beter kunnen zoeken naar het veelvoud aan waarheid en schoonheid dat er in de Bijbel te vinden is buiten de letterlijke lezing om.

Ik heb het al lang opgegeven me af te vragen of we in de hemel van zilveren of gouden bordjes eten, want de hemel is een mysterie, dat al onze verwachtingen van liefde te boven gaat. En van deze uitspraak heb ik niet de pretentie te weten wat hij betekent en ik zal met plezier de poststructuralistische taalfilosofen eraan laten deconstrueren. Ze zullen me ongetwijfeld aan het verstand brengen dat de lezerspositie zo machtig is dat het denken over de hemel alleen de betekenis heeft die ik eraan geef. Dus je moet ophouden erover te denken hoe het zal zijn in hemel en inderdaad worden als een kind, zoals Jezus zegt. De getuigen van Jehova zijn dus een goed en vrij onschuldig voorbeeld van mensen die menen te weten van iets waar niets van geweten wordt.

Een mooi voorbeeld is ook de Pius X beweging, die buiten de paus om op 1 juli jl. bisschoppen hebben gewijd en daarmee zichzelf hebben geëxcommuniceerd. Latae sentenciae, dus automatisch. Er is geen pauselijke bul of een veroordeling door een kerkelijke rechtbank voor nodig. Dat ze zichzelf buiten de kerk plaatsen is al erg genoeg, maar de inhoud van hun denken is nog veel erger. 

Wat de kerk overigens met mensen doet die zich buiten de kerk plaatsen is onvoorstelbaar en onaanvaardbaar. In het geval van Giordano Bruno, de humanist, die ze met een ijzeren klem op zijn tong naar de brandstapel voerden, heeft Paus Johannes Paulus II zich publiekelijk verontschuldigd. Zo was het ook met de Katharen. Ze werden bij Carcassonne in de pan gehakt en dat had niet gemogen, maar de denkbeelden van zowel Giordano Bruno als die van de Katharen werden steeds gekker en extremer. De paus heeft ook niet gezegd dat er iets goeds was aan die denkbeelden. Integendeel, maar de kerk had ze niet zo mogen behandelen.

Het lijkt wel alsof jezelf je weten gaat verzinnen als er geen basis is in het geloof. Sint Fransciscus van Assisi, net als de Katharen ook behorend tot één van de armoedebewegingen van de Middeleeuwen – terug naar de armoede van het begin – heeft geen gelegenheid voorbij laten om zijn trouw aan het katholieke geloof te belijden. 

Een overeenkomst in onze tijd zit er in de complottheorieën, niet zozeer dat ze er zijn, want ze zijn er altijd al geweest, maar in de machteloosheid van het westers intellect om er iets tegen te beginnen. Je kunt bewijzen verzamelen tot je een ons weegt, maar het helpt allemaal niets. Dat komt omdat er in het westers intellect het kennen ontbreekt dat voortkomt uit het geloof. Het westers intellect houdt het bij … eerst zien dan geloven … en dat is prohibitief voor echt weten. Daarmee staat ze op hetzelfde niveau als dat van de complotdenkers en dan heeft het het nakijken.

Wat is nu de status van de Pius X beweging? Zijn het schismatici? De kerk is doodsbang voor schisma’s want ze waren vaak terecht, zoals in het geval van Maarten Luther. Het pauselijke hof in Rome was zo gedegenereerd dat dit schisma onvermijdelijk was. En het overleeft tot op de dag van vandaag, zij het onder een veelheid van denominaties. Toen Nathan Söderblom de Wereldraad van Kerken stichtte waren er meteen al driehonderd leden. Als de kat van huis is dansen de muizen op tafel en dat is wél het nadeel. Om nog maar te zwijgen over een kerk die is ontstaan uit een affaire van de koning.

Ook het schisma van 1054 tussen de Oosterse en de Westerse kerken was serieus, hoewel politiek er een grote rol bij speelde. De splijting van het Romeinse rijk in Oost en West was er in grote mate debet aan. Het filioque waar het theologisch om ging was secundair. Toch is ook dit schisma niet zo goed afgelopen. Toen Leo Tolstoj zijn roman opstanding schreef waarin hij de Russische kerk collaboratie verweet met de overheid, was de hel los. Later was het zwijgen van de orthodoxie mede de oorzaak van de Russische revolutie met al zijn gruwelijke gevolgen. Niet sociaal, delen met de medemens, – arbeiders aller landen, verenigt U- maar alleen horror en Stalin. 

Tolstoj werd geëxcommuniceerd door een of andere prelaat namens de kerk. Toen hij de bul voorlas bibberde hij van razernij. En toen Tolstoj lag te sterven in het station van Astapovo hebben ze een priester op hem afgestuurd om hem op het laatste ogenblik nog te bekeren, maar toen was hij al buiten kennis. De huidige patriarch van Moskou, Kirill, is per definitie vóór Poetin. De kerken na het schisma zijn nationale kerken, terwijl Trump Leo XIV lang niet meer zo leuk vindt als in het begin, zeker niet na Magnifica Humanitas. Maar Leo kan zich de luxe permitteren zich van Donald Trump niets aan te trekken.

Bij het Eerste Vaticaanse concilie ( 1869-1870) ontstond de Oudkatholieke kerk, ook een schisma, omdat ze niet geloofden in de onfeilbaarheid van de paus. Hierover is best wel iets te zeggen. Het gaat wél ergens over. Dat vonden de katholieken zelf blijkbaar ook, want er zijn sindsdien maar twee onfeilbare uitspraken van de paus geweest, Maria ten Hemelopneming en de Onbevlekte Ontvangenis, een listige, echt katholieke oplossing, want er werd iets vastgesteld wat iedereen al lang wist. En de Moeder Gods verdraagt veel van ons, hoewel ze niet zit te wachten op dit soort epitheta ornantes. Ze komt wél in het geweer als we haar de mede-verlosseres van de mensheid gaan noemen, want dat is een echte ketterij. We zijn geen Maria-sekte. Dat hebben we niet nodig om ons te profileren. De Oudkatholieke kerk bestaat nog steeds, zij het in kleine aantallen en ze is nooit de sektarische weg op gegaan.

Toen Johannes Paulus ii zijn encycliek Veritatis Splendor, de glans van de waarheid, uitbracht ging het gerucht dat men er het etiket onfeilbaar aan wilde geven. Ik hoop en geloof dat het onwaar was en het is gelukkig ook niet gebeurd, hoewel hij de encycliek wél schreef ten tijde van zijn Opus Dei vergissing. Het is niet geoorloofd te spreken over de veritatis splendor zonder meteen ook te speken over de Libertatis Splendor, de glans van de vrijheid (van de menselijke persoon). Maar goed, ik dweep met deze paus en dat verandert hierdoor niet. Trouwens, alle epigonen van de Pius X beweging maken dezelfde fout en daarom worden ze ook een sekte. Het viel me trouwens op dat Leo XIV bij een toespraak in San Marino onlangs het vrijwel alleen maar had over de menselijke vrijheid.

In het Westen heeft Paus Leo XIII met zijn rerum novarum een belangrijke rol gespeeld in het voorkomen van dit soort ellende van revolutie en communisme in het Westen. De katholieke kerk kreeg oog voor de arbeider en voor de slachtoffers van de industrialisatie. Leo XIV citeert hem dikwijls in Magnifica Humanitas. Dus schisma’s lopen vaak toch niet zo goed af, maar is de Pius X beweging nu schismatisch? Gelukkig niet, want dan zou ze echt gevaarlijk zijn: het zou het ergens over moeten gaan.

De Pius X beweging begint wél sektarische trekken te vertonen. Dat krijg je als je je losmaakt van je wortels en je je weten gaat verzinnen. En dat komt goed uit, want dat haalt angel uit de beweging. Zoals de Amerikaan zegt … een tegenstander die zichzelf in de voeten aan het schieten is moet je nooit storen. Het verschil tussen een sektariër en een schismaticus is de eerbied voor de vrijheid van de menselijke persoon, die bij de schismaticus, in het begin zeker, onaangetast blijft, absurditeiten zoals de predestinatieleer van Calvijn daargelaten. Knielen op een bed violen van Jan Siebelink is een fantastische, maar uiterst deprimerende beschrijving van hoe het mis kan gaan als de vrijheid van de menselijke persoon teloor gaat.

Die eerbied is bij de sektariër dus afwezig. Die wil mensen tot robot maken. Gehoorzaamheid aan de leider staat op de eerste plaats. Als ik zo naar interviews en preken op Youtube kijk zijn daar al zekere tekenen van bij de Pius X beweging en wij kunnen er gerust op zijn dat het nog veel erger wordt. Alleen halen ze bij de katholieke kerk de krenten uit de pap en denken daarmee gered te zijn. Daarom worden ze ook, onterecht, als een bedreiging gezien.

Niet dat ik iets heb tegen de Tridentijnse mis. Ik ben er zelf wel vaker -in een aangepaste vorm- naar toe gegaan bij een oude pater in een klooster in Rome waar ik kwam, maar daar gaat het hier niet om. Het gaat over veel meer dan de Tridentijnse mis en het zal nog veel meer worden. Dat gaat helemaal vanzelf. Een sekte is self defeating door het ontkennen van de vrijheid van de menselijke persoon, het ontkennen van de Magnifica Humanitas, waar alles op is gebaseerd, dus ook geldend voor de allerminsten en zondaars onder ons.

In Waco Texas was het nooit zo’n bloedbad geworden als men had afgewacht, want ze gaan aan zichzelf ten onder. Jim Jones in Guyana haalde 900 mensen over om zelfmoord te plegen en toen was het afgelopen. En laatst die in Malindi, Kenya, waar de sekteleider veel mensen had overgehaald zich uit te hongeren en dan zouden ze Christus zien. Het is vreselijk voor de slachtoffers, maar het kan allemaal geen kwaad.

Ook de denkwereld van de Pius X beweging breidt zich vanzelf uit en het gaat al lang niet meer over de Tridentijnse mis. De paus is een ketter, de vorige meer nog dan de huidige, seminaristen worden gevormd via hun schuldgevoel, dus als slaaf. Communie op de mond, waar niets op tegen is, maar het wordt een onderscheidend kenmerk, een politiek statement, en dan verliest het zijn waarde en is het een godslastering, want God is groter dan communie op de tong. Maria is de mede-verlosseres van de mensheid en de vierde persoon van de Drie-eenheid, de kerk moet vóór de doodstraf zijn, terwijl paus Leo zich ertegen heeft uitgesproken … je kunt niet tegen abortus zijn tegelijkertijd vóór de doodstraf. Daarbij vergeet de beweging dat Johannes Paulus II zich in zijn tijd ook al tegen de doodstraf heeft uitgesproken in Louisville, Kentucky, dus midden in pro-doodstraf Amerika. Dus toen hebben we 26 jaar lang ook al met een ketter te doen gehad, die de beweging bovendien nog heeft geëxcommuniceerd. En dan heb je natuurlijk de paus die het Tweede Vaticaanse concilie bedacht, Johannes XIII, en zijn opvolger, Paulus VI die het goedkeurde en voor waar verklaarde, terwijl de Pius X beweging het concilie niet erkent. Deze paus heeft ook de anti-modernisten eed afgeschaft en de tiara naar het museum verwezen. Bovendien hield hij vlak voor het einde van het Tweede Vaticaans Concilie voor de Verenigde Naties een toespraak die “modern” genoemd kon worden. Allemaal fout.

Benedictus XVI wilde vrede maken met de Pius X beweging en als bemiddelaar hebben ze bisschop Williamson op hem afgestuurd, een Holocaust-ontkenner en notoir antisemiet. Later werd het zo erg dat ze hem zelfs uit hun eigen beweging hebben verwijderd.

De nieuwe en huidige mis, de novus ordo missae, deugt van geens kanten en is zeker ongeldig. Dan ben ik dus sinds 1970 naar een foute mis geweest. Al die moeite voor niets. Dus sinds 1958 heeft er geen paus gedeugd. Ik heb het niet bestudeerd maar er schijnt een encycliek in de maak te zijn geweest, die door Paus Pius XII niet is uitgegeven, omdat de dood hem heeft ingehaald. De concepttekst is wel bekend en er schijnt van alles in te staan wat de huidige rampen in de kerk voorspelt, volgens de Pius X beweging dan. Het ontbreekt er nog maar aan dat ze Pius XII als de beste paus van de nieuwe tijd benoemen. En ga zo maar door. Nee, deze mensen zijn echt ongevaarlijk.

In interviews worden perfect de juiste woorden gebruikt, maar die hebben niets te maken met de eigen psychologische werkelijkheid van degene, die daar zit te praten. Heinrich Heine zou zeggen … sie schwatzen sich selbst ins Verderben hinein … Een fantastisch voorbeeld daarvan is bisschop Joseph Strickland, oud-bisschop van Tyler, Texas, door Paus Franciscus van zijn ambt ontheven. Echt een aanrader als je wil weten hoe het psychologisch in elkaar zit. De vervreemding van de kern gaat inderdaad helemaal vanzelf, want ze hebben geen flauw idee van wat werkelijk katholiek is, zoals het woord al zegt kata holos, trekkend naar het geheel. Zij willen juist elitair en uniek zijn. Wat er werkelijk groots is in de kerk, daar hebben ze geen flauw idee van.

Nee, de kale maatregel ze uit de kerk te zetten is meer dan voldoende. Dat te zien gebeuren is een onverdeeld genoegen voor een psychiater van de koude grond, hoewel ik dat sentiment zal moeten biechten, want het is natuurlijk vreselijk voor de slachtoffers, voor wie we altijd moeten blijven bidden. 

Tot slot wél een opmerking terzijde. Ik heb enig bezwaar tegen de term excommunicatie. Je hoort niet meer bij de club … is wat mij betreft prima, maar excommunicatie betekent feitelijk een ter helle verwijzing, erger dan de doodstraf, want geen communie betekent dat Jezus zelf je niet wil ontmoeten en dan gaat het over het wezen van ons bestaan, dat leven en dood transcendeert. Dat Jezus iemand uitsluit kan wel voorkomen – ik noem maar Adolf Hitler -, maar er is geen sterveling die daarover kan beslissen, ook de paus niet. Ik zal de excommunicatie maar beschouwen als een formele juridische term die niet letterlijk betekent wat hij feitelijk zegt. En inderdaad alleen betekent dat je niet meer bij de club hoort, hoewel geëxcommuniceerden niet meer de communie mogen krijgen en degene die ze toch geeft is ook strafbaar. Bisschop Strickland is nog steeds priester en bisschop en kan gewoon missen doen. Hij is dus ook niet geëxcommuniceerd en zo hoort het ook. Dus: als je tegen abortus bent kun je niet vóór de doodstraf zijn. En als je tegen de doodstraf bent kun je niet vóór “echte” excommunicatie zijn. Geen sterveling kan op de plaats van God gaan zitten.

III Magnifica Humanitas

In zijn encycliek schrijft de paus niet over het geloof. Zoals reeds gezegd, dat vooronderstelt hij. Het is voor hem geloof en zie. Zijn hele leven ging over geloof en dan kan hij bouwen aan wat werkelijke kennis is. En die wil hij met ons delen. Dat moet hij ook want hij heeft het Magisterium, het opperste leergezag van de kerk. En dan zal hij het moeten hebben over wat geloven betekent voor nieuwe ontwikkelingen, zoals artificial intelligence, AI.

Oude inzichten moeten daarvoor wijken. Met geweld bijvoorbeeld is niets op te lossen en dat gaat al in tegen het beginsel van de gerechtvaardigde oorlog van Augustinus, de vader van zijn eigen orde, en dat ademt deze hele encycliek ook. Oorlog is het kwaad en AI wordt er al in misbruikt, aldus Leo. En dat had de patriarch van Moskou, Kirill, nooit kunnen zeggen, want die moet vóór Poetin zijn. 

Geen enkele eerbiedwaardige voorganger wordt overgeslagen in de encycliek , maar er is ook het Amerikaanse spreekwoord … nothing deader than a dead pope. Dat wil zeggen dat iedere paus toch doet wat hij wil. Deze ook. Trump was blij met de eerste Amerikaanse paus. Dat is al over. Maar foute leiders in de wereld worden in de encycliek niet bij name genoemd. Het zijn er natuurlijk te veel om op te noemen. Leo houdt het erop … wie de schoen past trekke hem aan. Maar iedere foute leider in de wereld weet wie er is bedoeld.

Niet dat er met deze encycliek iets nieuws is onder de zon, want iedere katholiek moet deze exercitie over AI kunnen maken. De basis, het geloof, is immers dezelfde. Het mag voor hem geen koeterwaals zijn wat de paus schrijft of niet schrijft, want dan zou er iets mis zijn, zoals bij Pius XII onder de oorlog. Hij citeert hem wél, maar dat lijkt op een plichtpleging.

Daarom voelt de encycliek als een warm bad voor mij. We moeten niet bang zijn voor AI. Bang zijn voor alles wat nieuw is, is fout. Er zijn wel meer ontwikkelingen geweest, waar je bang voor had kunnen zijn, want ze konden ten goede of ten kwade worden gebruikt. Zoals dat bijvoorbeeld was met dynamiet, kernenergie, de industrialisatie enzovoorts, maar de opdracht is AI ten goede te gebruiken. Daar mag een rechtgeaarde katholiek niet bang voor zijn, want er zijn geen problemen, alleen uitdagingen, zoals de Amerikaan zegt. Stel je voor, alle negatieve gevolgen van de industrialisatie in één keer weg door Al, omdat het alle mensonwaardig werk overneemt. AI haalt de zenuwachtigheid en de overspannenheid uit onze samenleving weg die zo veel mensen ziek maakt, en ze tot robot omvormt. Het schaft zinloze kantoorbanen af met behoud van het goede eraan. Aan ieder verkeerslicht een psycholoog is nog niet genoeg in onze samenleving en veel psychologen gaan zelf ook naar de psycholoog. Het probleem … de lege tijd opvullen, de dag kapot krijgen, aan jezelf denken, efficiëntie, doelmatigheid, burnout, zijn allemaal termen uit de prestatiemaatschappij, en het zou een genade zijn al AI ons hiervan af zou helpen. Burnout is voorbij. Dat zou toch fantastisch zijn.

De paus gebruikt het beeld van de toren van Babel ( Gen.11) en de herbouw van de tempel in Nehemia ( Neh 3), waarbij iedereen meedeed en de tempel samen werd herbouwd steen voor steen, terwijl de toren van Babel de mensheid op de kop viel. Wat betreft AI zijn we nog in de fase van de toren van Babel. AI kan ons op de kop vallen maar we moeten zorgen dat dit niet gebeurt.

Negatieve effecten, manipulatie van hele volken, het afschaffen van de democratie en de instituties, en de macht in handen van een paar mensen, laat staan het teloor gaan van de vrijheid van de menselijke persoon, die op de keper beschouwd het effect is van een misbruikt AI. Dat alles behandelt de paus en waarschuwt ervoor. 

Bijvoorbeeld over de industrialisatie. Tolstoj was er erg teleurgesteld over, dat zijn slaven niet blij waren dat de slavernij was afgeschaft. Ze bleven hem even achterdochtig aankijken. Er zou wel wat achter zitten. Zo keken ze. Er zat dus ook wat achter. Tolstoj kwam ook wel in Moskou. Hij had er een huis en daar zag hij wat de industrialisatie met de mens deed. Hij was nog meer slaaf dan vroeger en in de verschrikkelijkste omstandigheden. De slaven van toen hadden het nog veel slechter dan in de tijd van de slavernij. Zo ontstond de Russische revolutie. Tolstoj kreeg in Moskou altijd een depressie en hij wist niet hoe gauw hij naar zijn landgoed, Yasnaya Polyana – de lichtende plek in het bos – moest terugkeren. Magnifica Humanitas zegt dat dit probleem moet worden opgelost, anders gebeurt ons hetzelfde met een misbruikt AI. 

Ieder mens heeft recht op werk, maar wat voor werk? Dat is misschien het werk aan de tempel in Nehemia, steen voor steen, samen, in een prestatiemaatschappij zinloos lijkend. Het moet toch sneller en efficiënter kunnen, zeggen wij dan. De verhouding tussen mensen, het sociale, als kern van de zin van het bestaan blijkt in Nehemia, terwijl de toren van Babel gaat over prestatie, een gebouw tot in de hemel waarna de mens alles weet en alles kan. Hij wordt God. In onze tijd is dat Francis Fukiyama, die gelooft dat we op weg zijn naar een punt wanneer alles geweten wordt, naar een eindpunt in de geschiedenis. Zoals Pierre Teilhard de Chardin, de teleoloog, die zegt dat het telos, bijna is bereikt, wat hem een veroordeling door de kerk opleverde, want het bestaan heeft altijd zin, onafhankelijk van technische vooruitgang en prestatie. 

Vroeger op school werd door de leraren geklaagd dat de leerlingen “tegenwoordig” niets uitvoerden en altijd vakantie hadden. Toen heeft een geschiedenisleraar eens uitgezocht hoeveel vrij de studenten hadden: toen, tijdens het hoogtepunt van de industriële revolutie en in de Middeleeuwen. In de Middeleeuwen was er het meeste vrij want bijvoorbeeld alle kerkelijke feestdagen, de minste en de geringste, waren vrij. Als je als arbeider aan een kathedraal begon zag je hem nooit afkomen.

De herbouw van de tempel in Nehemia duurde veel langer dan de toren van Babel. Er is meer dan genoeg werk voor iedereen in deze maatschappij als we ons voornemen voor iedereen die we tegenkomen het leven gelukkiger te maken, zeker als AI bijvoorbeeld die arme mensen bevrijdt van al dat zinloze werk achter computerschermen of bestuurslagen opheft die overbodig zijn. Leo schildert een waarlijk schitterend mensbeeld, dat kan leiden tot een paradijs op aarde.

De basis moet het geloof zijn, dat ons een mensbeeld levert dat fantastisch en magnifiek is, een mensbeeld waarin iedereen meetelt, onafhankelijk van zijn prestaties, zwakheden en zonden. Dat is het uitgangspunt van de paus. Daarom was er ook Leo XIII met zijn rerum novarum, dat misschien geholpen heeft niet het slachtoffer te worden van een gruwelijke Stalinistisch mensbeeld waarin de mens niet telt en niet eens bestaat, behalve als productie-eenheid en kanonnenvoer. En inderdaad, als dat soort AI klaar is met ons, dan hoeft de mens er niet meer te zijn. 

De mens is waard wat hij presteert, dat giftige mensbeeld wat heden ten dage zo’n opgeld doet. De paus trekt hier tegen ten strijde en de encycliek is doorspekt met eerbied voor elke mens, van positiviteit over de mens. Daarom heet de encycliek ook Magnifica Humanitas. We hebben de macht onszelf als tollende harde schijf behapbaar te maken voor AI en dan is het uit met ons, maar we hebben ook de macht het goede uit AI te halen. En het gereedschap daarvoor ligt in het geloof en het weten dat daaruit voortkomt. Nee, het is nog niet in orde met AI, maar het komt wel. Dat is de optimistische visie van de paus.